Do Zony
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

Tertulian

DO ŻONY

Tekst polski

Tekst polski jest w dużej części poprawioną wersją przekładu zamieszczonego w zbiorze dzieł Tertuliana: Wybór Pism II, Warszawa: ATK 1983, PSP 29, s.147 – 164.

Tekst tłumaczenia wymaga jeszcze wielu korekt.
Ostatnia wersja poprawek z dn. 12.03.2014 r.

Wszelkie uwagi i propozycje poprawek mile widziane:

Krzysztof Broszkowski OP, kbroszko@gmail.com.

www.kbroszko.dominikanie.pl

Księga pierwsza

Księga druga

Księga pierwsza

I. [1] Uznałem za słuszne, moja najukochańsza współsłużebnico w Panu, już teraz zatroszczyć się o przyszłość, powierzając Twojemu wiernemu [sercu] zasady, którymi powinnaś się kierować po moim odejściu z tego świata, o ile wcześniej niż Ty zostanę wezwany.

[2] Czyniąc zadość sprawom doczesnym, by określić, co należy do nas obojga, sporządzamy przecież dokument ślubny[1] . Dlaczego zatem tym bardziej nie mielibyśmy zadbać o naszą przyszłość co do spraw boskich i niebiańskich, przygotowując rozporządzenie[2]
, zawierające opis i wskazania odnośnie do tych rzeczy, które zaliczane są do dóbr nieśmiertelnych i dziedzictwa niebios?[3]

[3] Niech Bóg sprawi, byś mogła w pełni pojąć przesłanie mojego duchowego testamentu – Któremu niech będzie cześć, chwała, wspaniałość, dostojeństwo i potęga teraz i aż na wieki wieków[4]
.

[4] Polecam ci więc, abyś po moim odejściu, o ile będziesz zdolna do życia w powściągliwości, wyrzekła się pragnienia małżeństwa – nie ze względu na mnie, lecz raczej dla Twego własnego pożytku.  Zresztą, chrześcijanom, którzy odeszli z tego świata i zostali przeniesieni do jakości i świętości anielskiej, nie dano żadnej obietnicy przywrócenia małżeństwa w dniu zmartwychwstania[5]
. Zatem nic tu po zatroskaniu podsuwanemu przez cielesną zazdrość[6]
.

[5] Również ta, która miała poślubić – jak chcą – kolejno siedmiu braci, nikogo z tych mężów nie urazi w dniu zmartwychwstania, ani też żaden z nich nie będzie czekał na to, by ją zawstydzić. Saduceusze ze swoim kazusem zmuszeni byli ustąpić przed  rozstrzygnięciem Pana[7]
.

[6] Nie sądź, że podsuwam ci tę, kontrowersyjną dla niektórych, radę wdowieństwa, żeby – chcąc uniknąć bólu spowodowanego urazą – zachować twoje czyste ciało w całości dla siebie. Nie zostanie wówczas przywrócone między nami nic z pożądliwego bezwstydu. Nie obiecuje Bóg niczego tak pustego, tak brudnego.

Czy jednak pożyteczne będzie dla ciebie lub dla jakiejkolwiek innej Bogu oddanej kobiety to, co radzimy? Rozważmy to na nowo.

1. II. [1] Zaprawdę, nie odrzucamy zjednoczenia mężczyzny i kobiety, pobłogosławionego przez Boga i pomyślanego jako matecznik rodzaju ludzkiego dla zapełnienia ziemi i zbudowania świata[8]
. Związek ten jest dozwolony, ale tylko jeden. Adam bowiem  był jedynym mężem Ewy, a Ewa jedyną jego żoną: jedna żona, jedna kość.

[2] Rzeczywiście, w czasach naszych przodków, patriarchów, dozwolone było nie tylko małżeństwo, ale także wielożeństwo. Były także i nałożnice[9]
.

[3] Chociaż w sposób typiczny, to jednak Kościół istniał już w Synagodze, a zatem – nieco upraszczając – koniecznym było ustanowienie tego, co później należało [oczyścić] bądź odcinając, bądź  powściągając. Miało bowiem nadejść Prawo[10]
: potrzeba zaś było, by istniały formy poprzedzające Prawo, zanim nastało ono w pełni. Wkrótce po Prawie miało przyjść także Słowo Boże, wprowadzając obrzezanie duchowe[11]
.

[4] Tak więc w owym czasie, ze względu na wyrozumiałość, istniała rzeczywistość mająca być później poddana naprawie – przez swoją Ewangelię Pan, a następnie apostoł w ostatecznych czasach[12]
usunęli to, co było zbędne, a temu, co było nieuformowane nadali odpowiedni kształt.

III. [1] Lecz nie po to zrobiłem tę wstępną uwagę o swobodzie starożytnych i karności nowożytnych, bym sądził, że Chrystus przyszedł rozłączyć małżeństwa i zakazać tworzenia związków – jakbym ogłaszał już kres zawierania małżeństw[13]
. Niech dostrzegą to ci, którzy wśród różnych swoich błędów uczą rozdzielania  jednego ciała dwojga – zaprzeczając Temu, który uformowawszy kobietę z mężczyzny, dwa ciała, wzięte z tej samej wspólnej materii, w ramach jedności małżeńskiej ponownie połączył ze sobą[14]
.

[2] A zatem czytamy, że zaślubiny nigdy nie były zabronione, gdyż były dobre. Co zaś jest lepsze od tego dobra, przekazał nam Apostoł[15]
, który wprawdzie pozwala na zaślubiny, lecz przedkłada wstrzemięźliwość; pierwsze z powodu niebezpieczeństwa pokus, drugie zaś ze względu na uciski tego czasu.

[3] Pojąwszy sens tych dwóch autorytatywnych wyjaśnień, możemy łatwo rozpoznać, że możność zawierania małżeństwa została nam dana przez potrzebę; gdy zaś coś wypływa z potrzeby, ma przez to mniejszą wartość. Ponadto tak zastało napisane: „lepiej jest żyć w małżeństwie, niż płonąć”[16]
; pytam się ciebie, jakie jest owo dobro,na które zwraca uwagę zestawienie ze złem: że dlatego lepiej jest żyć w małżeństwie, ponieważ gorzej jest płonąć?

[4] O ileż bowiem lepiej jest ani nie żenić się, ani nie płonąć. Również podczas prześladowań lepiej jest za pozwoleniem [Pana] uciekać z miasta do miasta[17]
niż będąc pochwyconym i torturowanym zaprzeć się [Go]. O ileż są szczęśliwsi ci, którzy mają moc umrzeć, złożywszy  świadectwo błogosławionego wyznania [wiary]. Cóż więc? Dla mnie konieczne jest umrzeć. Dobrze, jeśli okażę się wypróbowany. Cóż, jeśli odczuwam lęk?[18]
Przyczyna tego, co nam dozwolono, nie jest oczywista. Rzeczy lepsze nie potrzebują zezwolenia, jakby były jakieś wątpliwości co do nich, gdyż jawna jest ich szlachetność.

[5] Nie dlatego należy pożądać jakichś rzeczy, że nie są one zabronione – choć przecież w jakimś stopniu są zabronione, skoro proponowane są w ich miejsce inne. Przedkładanie bowiem wyższych spraw jest równoznaczne z odradzaniem niższych. Nie dlatego coś jest dobre, że nie jest złe, że nie szkodzi. Ponadto to dobro góruje, które nie tylko nie szkodzi, lecz co więcej – jest pożyteczne. A zatem powinnaś raczej pragnąć tego, co jest pożyteczne, niż  tego co nie szkodzi.

[6] Z pierwszym bowiem miejscem związana jest wszelka walka; drugie zawiera pociechę, a nie ma nagrody zwycięstwa[19]
. Jeżeli więc posłuchamy Apostoła[20]
, zapomniawszy o tym, co poślednie, skierujmy się ku sprawom lepszym, zabiegajmy o lepsze łaski[21]
. On bez zastawiania pułapek ukazuje nam, co jest pożyteczne[22]
, kiedy tak mówi: „Niezamężna myśli o sprawach Pana, ażeby ciałem i duchem być świętą; zamężna zaś zatroskana jest o to w jaki sposób podobać się swemu mężowi”[23]
. W ogóle nigdy nie zalecał on małżeństwa, żeby zarazem nie pragnął zachęcić nas do naśladowania swego przykładu. Szczęśliwy będzie ten, kto okaże się podobny Pawłowi[24]
.

IV. [1] Czytamy wprawdzie, że ciało jest niemocne[25]
i dlatego dogadzamy sobie bez miary. Ale czytamy też, że duch jest mocny[26]
. Oba zatem zdania posiadają jedno znaczenie; ciało jest ziemską materią, duch zaś niebieską[27]
. Dlaczego więc jesteśmy skłonniejsi do usprawiedliwiania tego, co w nas jest słabe, a przeciwstawiamy się temu, co uważamy w sobie za silne? Dlaczego sprawy ziemskie nie ustępują przed  niebieskimi?

[2] Jeśli duch jest silniejszy od ciała, gdyż jest od niego szlachetniejszy, to my ponosimy winę idąc za słabszym. Istnieją bowiem dwa powody ludzkiej słabości, skłaniające do zawarcia małżeństwa tych, którzy nie żyli w małżeństwie: pierwszy, i to bardzo silny, pochodzi z pożądliwości ciała, drugi zaś z pożądliwości tego świata. Lecz my jako słudzy Boży, którzy wyrzekliśmy się rozwiązłości i pychy życia[28]
, musimy odrzucić oba te powody.

[3] Pożądliwość ciała staje w obronie wymagań wieku, domaga się kwiatu młodości, cieszy się utratą wdzięku ciała, uważa, że mąż jest potrzebny czy to dla zaspokojenia popędu, czy to dla osiągnięcia  powagi lub pociechy, czy to dla zabezpieczenia się przed złośliwymi obmowami. A ty co uczynisz? Wbrew takim radom ciała pójdź za przykładem naszych sióstr, których imiona zapisane są u Pana[29]
; one bowiem po utracie mężów nie korzystają już z żadnej okazji do zamążpójścia, którą daje im wygląd zewnętrzny i wiek i nie stawiają jej wyżej nad świętość.

[4] Wolą raczej zaślubić się z Bogiem. Dla Boga są piękne, dla Boga są młodymi dziewczętami. Z Nim razem żyją, z Nim rozmawiają[30]
, z Nim przestają we dnie i w nocy, Jemu jako swemu Panu przynoszą modlitwę swoją[31]
w posagu, od Niego otrzymują właściwe uznanie jako prezent ślubny, ilekroć tego zapragną. Tak więc dar Pana zdobyły dla siebie jako wieczne dobro, i już na ziemi nie zawierając małżeństwa zaliczone są do anielskiej rodziny.

[5] Rozważając przykłady tak wielkich kobiet, które skłaniają do naśladowania wstrzemięźliwości, będziesz mogła pogrzebać w sobie ową cielesną pożądliwość przy pomocy duchowego uczucia i odsunąć od siebie ziemskie i ulotne pragnienia, które mają swe źródło w zewnętrznym wyglądzie i wieku, równoważąc je korzyściami, jakie przynoszą nam dobra nieśmiertelne.

[6] Zresztą pożądliwość światowa ma wiele przyczyn: sława, namiętność, próżność, niewystarczalność, przez które popycha do zawarcia małżeństwa; oczywiście obiecuje przy tym, że wynikną stąd dobra niebieskie: wywieranie wpływu na inną rodzinę, opieranie się na zasobach innych, wydzieranie od obcych na swoje ozdoby, wydawanie pieniędzy, które – jak przypuszczasz – tobie nie przypadną.

[7] To wszystko nie przyprawia o niepokój wierzących, którzy wolni są od troski o podtrzymanie życia. Ufamy bowiem obietnicom Boga, który przystraja lilie polne taką pięknością, który żywi ptaki niebieskie bez żadnych zabiegów z ich strony[32]
, który zakazuje troskać się o pokarm i odzienie na dzień następny, a który uroczyście przyrzeka, że wie, czego każdemu z Jego sług potrzeba[33]
; nie potrzebne są zapewne ciężkie naszyjniki, ani stroje wywołujące zmartwienia, ani galijskie muły, ani germańscy wyrobnicy – to wszystko wznieca pragnienie zawarcia korzystnego małżeństwa – lecz potrzebna jest wystarczalność, która nadaje się do skromności i wstydliwości.

[8] Bez wahania przyjmij, proszę cię, za prawdę to, że niczego nie będziesz potrzebowała, jeśli będziesz posłuszna  Panu; co więcej, że wszystko będziesz miała, jeśli posiądziesz Pana[34]
, do którego wszystko należy. Rozmyślaj nad sprawami niebieskimi, a miej w pogardzie ziemskie[35]
. Wdowieństwo, które zostało poręczone przed Bogiem, nie potrzebuje niczego, jak tylko wytrwania do końca.

V. [1] Ludzie dorzucają i takie powody zawarcia małżeństwa, jak troska o potomność i gorzka namiętność posiadania dzieci. My jesteśmy od tego wolni. Czyż bowiem mamy być powodowani żądzą rodzenia dzieci, kiedy posiadając je, pragniemy by, ze względu na nadchodzące uciski, czym prędzej się usamodzielniły; sami zaś pragniemy odejść z tego niegodziwego świata i być przyjętymi przez Pana – co było także Apostoła życzeniem?[36]
.

Bez wątpienia, potomstwo jest dla sługi Bożego koniecznością.

[2] Pewność zbawienia daje nam dość poczucia bezpieczeństwa, by oddawać się wychowywaniu dzieci. Mamy jednak wzbraniać się przed ciężarami, których także wśród pogan się często unika. Do  podjęcia ich przymusza się ich za pomocą ustaw[37]
. Unikają ich w rodzinach przez skrytobójstwo. Ostatecznie i dla nas  ciężary te są często niepożądanym udręczeniem, gdy stanowią zagrożenie dla wiary. Dlaczego bowiem Pan wypowiedział: „Biada wam, brzemienne i karmiące”[38]
? Czyż nie dlatego, żeby poświadczyć, że posiadanie dzieci przyprawi ich o kłopoty w ów dzień przyjścia Pana. A to z pewnością odnosi się do zamężnych; nie tyczy się zaś wdów.

[3] Na pierwszy dźwięk trąby anielskiej[39]
powstaną te, które nie mają żadnej przeszkody i swobodnie zniosą wszelki ucisk i prześladowanie, ponieważ nie będą odczuwały żadnego ciężaru, jako następstwa zaślubin, ani w łonie matczynym, ani w piersiach. Zapewne zawiera się małżeństwa z takich powodów, jak wzgląd na ciało czy ziemskie sprawy, czy też na potomstwo, lecz to nie stosuje się w ogóle do sług Boga; uważam, że wystarczy, jeśli oni poddali się jeden raz jakiemuś z tych powodów i, żyjąc w jednym małżeństwie, złagodzili wszelką tego rodzaju pożądliwość. Czyż więc mamy zawierać małżeństwa, wówczas ten dzień trwogi zaskoczy nas przy zaślubinach jak Sodomę i Gomorę?

[4] Albowiem tam ludzie nie zajmowali się jedynie sprawami małżeństwa i  handlu, lecz słowa: „Zawierali małżeństwa i handlowali”[40]
wskazują na pożądliwość i światowe upodobanie jako szczególne występki, które najbardziej odciągają od spraw Bożych czy to przez rozkosz zmysłową czy też przez żądzę posiadania. A przecież uważano wtedy, że owa ślepota jest jeszcze odległa od końca świata. Cóż więc się stanie? Jeżeli to dawniej było przeklęte w oczach Bożych, to od tego niech nas teraz okoliczności powstrzymają. „Czas - rzekł – jest krótki; trzeba, ażeby ci, którzy mają żony, tak żyli, jakby byli nieżonaci”[41]
.

VI. [1] A jeżeli więc ci, którzy mają żony, powinni zapomnieć o tym, że je maja, to o ileż bardziej zabronione jest tym, którzy ich nie maja, pożądanie na nowo tego, czego nie posiadają. Stąd każda żona, której małżonek pożegnał się już z  tym światem, powinna nakazać milczenie swojemu popędowi przez wstrzymywanie się od małżeństwa, jako że wiele pogańskich kobiet ślubowało wstrzemięźliwość jako ofiarę żałobną dla uczczenia pamięci swoich najdroższych mężów. Jeśli wydaje się to dla nas za trudne, przypomnijmy sobie innych, którzy dokonali jeszcze trudniejszych czynów.

[2] Jakże wielu jest takich, którzy natychmiast pieczętują swoje ciało przez chrzest; jakże wielu jest takich, którzy za obustronną zgodą wyrzekają się małżeńskiej powinności[42]
jako ludzie, którzy okaleczyli się dla zdobycia królestwa niebieskiego. Jeżeli więc wstrzemięźliwość w małżeństwie jest zachowana, to o ileż bardziej po jego rozwiązaniu. Uważam za trudniejsze wyrzeczenie się tego, co jeszcze istnieje, od pożądania tego, co się już utraciło.

[3] Z pewnością jest to ciężkie i trudne dla świętej niewiasty, by pozostała niezamężna ze względu na Boga po śmierci swego męża, gdy tymczasem poganki przynoszą w ofierze swemu szatanowi tak dziewictwo, jak i wdowieństwo. W Rzymie przynajmniej osoby, które podtrzymują wiecznie płonący ogień, troszcząc się o to, co jest wraz z wężem zapowiedzią ich własnej kary, pozostają dziewicami[43]
.

[4] W mieście Egium wybiera się przez losowanie dziewice dla achajskiej Junony[44]
, a te, które w Delfach wprawiają się w szał, nie znają zamążpójścia[45]
. My sami zresztą wiemy, że jedynie te wdowy towarzyszą afrykańskiej Cererze[46]
, które zostały oderwane od małżeństwa przez  bardzo ciężkie zapomnienie. Opuszczają one mianowicie swoich mężów, gdy ci jeszcze żyją, a sprowadzają im na swoje miejsce – z pobłażliwym przyzwoleniem mężów – inne kobiety; one trzymają się tak daleko od wszelkich kontaktów, ze nawet własnych synów nie całują. Tak właśnie postępując mocno trwają w surowej dyscyplinie wdowieństwa, gdzie również gardzi się pociechami, jakie przynosi święta pobożność.

[5] Takie rady daje diabeł swoim wyznawcom znajduje u nich posłuch. Wzywa wiec faktycznie przez wstrzemięźliwość swoich , sługi Boga do rywalizacji i to na równych warunkach; kapłani piekła również zachowują wstrzemięźliwość. Albowiem diabeł znalazł środek, ażeby zgubić także tych ludzi, którzy poszli za dobrem, i nie zależy mu na tym, że jednych zabije rozpusta, a innych wstrzemięźliwość.

VII. [1] Pan, Bóg zbawienia, ukazał nam wstrzemięźliwość jako narzędzie służące do osiągnięcia wieczności i do świadczenia o wierze; ona ma też być środkiem dla poskromienia naszego doczesnego ciała, które w przyszłości przyoblecze się w nadprzyrodzoną szatę niezniszczalności; ona w końcu ma być pomocą dla nas w wytrwałym wyczekiwaniu na spełnienie się woli Bożej. Przypominam zatem tobie, abyś zastanowiła się nad tym, że nikt nie odchodzi z tego świata bez wyroku Bożego, skoro nawet liście z drzewa nie spadną bez woli Bożej[47]
.

[2] Ten sam, który sprowadził nas na ten świat, Ten  również bez wątpienia z niego nas zabierze. Jak zatem z woli Bożej nastąpiła śmierć męża, tak również z wyroku Bożego zostaje rozwiązane małżeństwo. Po co starasz się przywrócić to, czemu Bóg  kres położył? Dlaczego brzydzisz się ofiarowaną ci wolnością, kiedy, kiedy ponownie przyjmujesz na siebie jarzmo małżeńskie? „Związany jesteś małżeństwem - rzekł – nie szukaj rozwiązania; uwolniony zostałeś od małżeństwa, nie szukaj związania”[48]
.

[3] Albowiem jeśli nie zaciągasz żadnej winy przez powtórne małżeństwo[49]
, to przecież powiedziano, że ciało będzie doznawać utrapienia. Dlatego zechciejmy mocno ukochać sposobność do wstrzemięźliwości, o ile się ona nadarza i z nią się zaprzyjaźnić tak, żebyśmy we wdowieństwie osiągnęli to, czego nie zdołaliśmy zdobyć w małżeństwie. Trzeba wykorzystać sposobność, która uwalnia nas od tego, co nałożyła nam konieczność.

[4] Nauczanie Kościoła i polecenie Apostoła ukazują, jak bardzo powtórne małżeństwo odwodzi od wiary, jak sprzeciwia się świętości[50]
. Nie dozwala się bowiem, by powtórnie żonaci przewodniczyli [Kościołowi][51]
. Nie dopuszcza się też do stanu wdowiego żadnej innej kobiety jak tylko tę, która miała jednego męża[52]
. Należy  przedstawiać Bogu czysty ołtarz. Wskazuje się, że winna cała jaśnieć wobec Kościoła świętością.

[5] Kapłaństwo wdów i bezżennych występuje wśród narodów, dzieje się to jednak przez zawiść diabła. Królowi świata, najwyższemu kapłanowi[53]
nie wolno się ponownie żenić. O jak bardzo podoba się Bogu świętość, skoro także nieprzyjaciel się o nią stara – nie dlatego bynajmniej, żeby był skłonny do dobra, lecz, by znieważyć to, w czym Bóg ma upodobanie.

VIII. [1] Cześć, jaką wdowieństwo cieszy się u Boga, ukazana jest w jednej z wypowiedzi proroka: „Oddajcie słuszność sierocie, w obronie wdowy stawajcie!”[54]
. Ojciec wszystkich zobowiązuje się utrzymywać tych, których wymienia prorok, gdyż im bardziej  pozbawieni są ludzkiej pomocy, tym bardziej zdani są na Boże miłosierdzie. Patrz, jak Bóg stawia na równi z sobą tego, który czyni dobrze  wdowie. Jak ceni samą wdowę, której obrońca będzie toczył spór z Panem. Nawet dziewicom, jak sądzę, nie dano tak wiele.

[2] Chociaż dzięki ugruntowanej czystości  i świętości bez uszczerbku dziewice będą oglądać z bliska Boga, jednak wdowa doświadcza czegoś trudniejszego. Łatwo jest bowiem nie pożądać tego, czego się nie zna, i odwracać się od tego, czego się nigdy nie pragnęło. Chwalebniejsza jest ta wstrzemięźliwość, która wie do czego miałaby prawo, która zna to, na co patrzy.

[3] Można zatem uznać dziewicę za szczęśliwszą, wdowę zaś za znoszącą więcej trudów: pierwsza, gdyż cieszyła się dobrem zawsze, druga zaś, gdyż dobro  odnalazła; dziewicę zdobi wieniec łaski,  wdowę zaś wieniec cnoty. Niektóre rzeczy bowiem są owocem Bożej hojności, inne zaś naszego działania. Dobra udzielane przez Pana, zarządzane są Jego łaską, dobra zaś, które sam człowiek zdobył, zachowuje się wysiłkiem. By posiąść cnotę wstrzemięźliwości, staraj się zatem o skromność, która podtrzymuje wstydliwość, gorliwość, której obce jest próżnowanie, gospodarność, która gardzi światem.

[4] Szukaj towarzystwa i rozmów, które są godne Boga,  pomna na przysłowie, uświęcone przez Apostoła: „Złe towarzystwo psuje dobre obyczaje”[55]
. Gadatliwe, bezczynne, nadużywające wina, ciekawskie, najbardziej sprzeniewierzają się stanowi wdowieństwa. Poprzez gadulstwo znajdują dojście słowa, które nie przystoją wstydliwości, poprzez próżniactwo odchodzą od surowości, w towarzystwie nadużywającym wina przyswajają sobie wszystko co złe, ciekawością dają pożywkę dla pożądliwej zazdrości.

[5] Żadna tego rodzaju kobieta nie potrafi wypowiedzieć pochwały małżeństwa, które raz się zawiera. „Bogiem bowiem dla nich – według słów Apostoła – jest brzuch”[56]
, a także to, co bliskie jest brzucha. To właśnie, najdroższa współtowarzyszko moja, teraz tobie przekazuje, po rozważeniu tego w ślad za myślami Apostoła. A te słowa będą stanowiły dla ciebie pociechę, gdyż jeżeli się tak zdarzy, będziesz o mnie wspominać.

Księga druga

I. [1] Przedstawiłem ci, najukochańsza współsłużebnico w Panu, czym należy się kierować, gdy małżeństwo świętej kobiety, jakąkolwiek koleją losu, zostanie jej zabrane. Zwrócimy się teraz do drugiego rodzaju rad odnoszących się do ludzkiej słabości. Skłaniają mnie do tego przykłady niektórych wdów, które po rozwodzie lub śmierci męża, gdy nadarzyła się okazaja do podjęcia ofiary wstrzemięźliwości, nie dość, że opuściły sposobność do takiego dobra, to jeszcze nie chciały pamiętać przy ponownych zaślubinach o tym, by ponad wszystko w Panu zawrzeć małżeństwo.

[2] Doznaję teraz pewnego zamieszania. Pragnąc bowiem zachęcić cię do jednożeństwa i wytrwania we wdowieństwie, obawiam się, bym wzmianką o małżeństwie nie przygotował ci pochyłości, po której zsuniesz się w dół od rzeczy wyższych. Jeśli rozsądzisz to z czystością [serca], niezawodnie będziesz wiedziała, że należy wybrać zachowanie tego, co bardziej pożyteczne. Robię tę dygresję, gdyż trudna jest ta najwyższa droga życiowa i niewolna od trosk doczesnych.

[3] Bezzasadne byłoby pisanie do ciebie na temat [zawierania małżeństwa w Panu], gdybym rozumiał troskę o to za rzecz małej wagi. Im bardziej wzniosłą jest wstrzemięźliwość cielesna usługująca wdowieństwu, tym bardziej do wybaczenia jest niepodołanie jej. Łatwe bowiem jest wybaczenie spraw trudnych. Tu jednak mamy rzecz, która jest w naszej mocy: mamy przyzwolenie, by zawierać małżeństwo w Panu – o ileż bardziej zatem ciąży na nas wina za niezachowanie tego, na co cię stać.

[4] Ma tu swoje uzasadnienie fakt, że Apostoł przekazuje rady właśnie wdowom i niezamężnym, by w takim stanie wytrwały, kiedy mówi: „Pragnę zaś, by wszyscy pozostali jak i ja”[57]
, natomiast zawierającym małżeństwo w Panu już nie radzi, lecz wyraźnie nakazuje, kiedy dodaje: „tylko w Panu”[58]
. Najbardziej bowiem narażamy się wtedy, kiedy odmawiamy posłuszeństwa, ponieważ bezkarnie wprawdzie można lekceważyć rady, lecz nie dopuszcza się tego wobec nakazów. Rada bowiem wypływa z postanowienia i odwołuje się do dobrej woli, nakaz zaś wywodzi się z  pełni władzy i bezwzględnie obowiązuje. W pierwszym wypadku można dopatrywać się winy, jak się wydaje, w swobodzie decydowania, w drugim zaś w uporze.

II. [1]  Skoro więc w naszych czasach pewna osoba zawarła swoje małżeństwo poza Kościołem, to jest poślubiła poganina, i skoro, jak sobie przypominam, tak samo i inni już czynili, byłem zdziwiony zuchwałością tych osób i zaślepieniem ich doradców. W żadnym bowiem miejscu Pisma św. nie znajdziemy pozwolenia na tego rodzaju postępowanie. Czemuż zwodzą siebie – zapytam – tym fragmentem listu do Koryntian, gdzie jest napisane: „Jeśli któryś z braci ma żonę niewierzącą i ta chce razem z nim mieszkać, niech jej nie oddala.  Podobnie jeśli jakaś żona ma niewierzącego męża i ten chce razem z nią mieszkać, niech się z nim nie rozstaje. Uświęca się bowiem mąż niewierzący dzięki swej żonie, podobnie jak świętość osiągnie niewierząca żona przez męża chrześcijanina. W przeciwnym wypadku dzieci wasze  byłyby nieczyste”[59]
.

[2] Być może to napomnienie, które dotyczy wierzących złączonych (małżeństwem) z niewierzącymi, na skutek naiwnego rozumienia uważają  oni również za pozwolenie na zawarcie małżeństwa z niewierzącymi. Kto tak to pojmuje, niechaj  ma się na baczności, by sam siebie nie wprowadził w błąd. Albowiem jest zupełnie jasne, że ten fragment Pisma św. ma przede wszystkim na uwadze tych wierzących, którzy żyjąc w małżeństwie z poganinem  zostaną dotknięci łaską Bożą. „Jeśli ktoś wierzący – powiada – ma żonę niewierzącą”[60]
, nie mówi natomiast: „bierze żonę niewierzącą”; w oparciu o te słowa wykazuje, że każdy, kto żyje w małżeństwie z niewierzącą, wkrótce pod działaniem łaski Bożej nawrócony, winien wytrwać w małżeństwie ze swoją żoną[61]
. Uczyni to tak dlatego, żeby każdy, kto przyjmuje wiarę, sądził, iż nie powinien odrzucać od siebie swojej żony jako kobiety obcej i poniekąd pogańskiej.

[3]Do tego dołącza uzasadnienie: że my jesteśmy wezwani przez Pana Boga do życia w pokoju[62]
, i że  stronę niewierzącą można pozyskać przez stronę wierzącą przy zachowaniu małżeństwa. Ponadto zakończenie tego fragmentu potwierdza, że tak właśnie trzeba tę wypowiedź rozumieć: „Jak ktoś został wezwany przez Pana tak niech pozostanie”[63]
. Moim zdaniem, wezwani zaś zostali poganie, a nie wierzący. Gdyby wcześniej mówił tylko o wierzącym, zanim on zawarł małżeństwo, to pozwoliłby zapewne świętym na zawieranie małżeństw bez żadnej różnicy. Gdyby zaś na to pozwolił, wtedy nigdy nie dołączyłby oświadczenia tak różnego i sprzecznego ze swoim powołaniem. Powiedział bowiem: „Żona po śmierci męża jest wolna. Może poślubić kogo chce byleby w Panu”[64]
.

[4] Zapewne nie ma tu żadnej trudności do rozwiązania; albowiem to, nad czym można by było się zastanawiać, Duch Święty już przekazał.. Żeby słowa: „może poślubić, kogo chce” nie były przez nas nadużywane, dodał: „byleby w Panu”,  to jest w imię Pana[65]
; a to bez wątpienia oznacza jedynie chrześcijanina. Tenże sam  święty Apostoł, który chce raczej, by wdowy i kobiety niezamężne trwały w nienaruszalności[66]
, wskazuje nam siebie jako przykład[67]
i nie zaleca  żadnej innej formy w przypadku powtórnych zaślubin jak: byleby w Panu[68]
. Na naruszenie zatem wstrzemięźliwości zezwala on jedynie pod warunkiem, który zawiera się w wyrażeniu: „byleby w Panu”[69]
; dodaje więc do swojej zasady takie zastrzeżenie: „byleby”.

[5] Z jakim naciskiem i w jaki sposób wypowiesz ten zwrot, będzie on uciążliwy: bo nakazuje i zaleca, wyznacza i zachęca, prosi i grozi. Wypowiedź jest krótka i jasna, a zarazem brzemienna przez swoją zwięzłość.

[6] Taki zazwyczaj jest styl mowy Bożej, żebyś natychmiast mogła ją zrozumieć i od razu jej się podporządkować. Któż bowiem nie mógłby zrozumieć, że Apostoł przez swój zakaz przestrzegł wielu przed niebezpieczeństwem utraty wiary w tego rodzaju małżeństwach i na początku ostrzegł przed splamieniem uświęconego ciała przez ciało pogańskie.

[7] W tym miejscu powie ktoś: „Jaka jest więc różnica pomiędzy tym, który żyjąc w małżeństwie pogańskim przez Pana został powołany[70]
, a tym, który już dawniej, to jest przed zawarciem małżeństwa, był wierzącym? Czyż nie mogą oni w podobny sposób troszczyć się o swoje ciało? A tymczasem jednego powstrzymuje się od małżeństwa z osobą niewierzącą, a drugiemu nakazuje się trwanie w nim[71]
. Dlaczego, jeżeli przez poganina jest splamiony, to on nie jest rozłączony, tak jak tamten nie jest zobowiązany?

[8] Odpowiem na te pytania, jeśli Duch mi udzieli (łaski). Przede wszystkim przekazuję, że Panu bardziej podoba się nie zawieranie w ogóle małżeństwa niż rozrywanie go. Przecież zakazuje on rozwodu – poza wypadkiem nierządu[72]
- poleca zaś wstrzemięźliwość. Pierwszy  więc ma obowiązek wytrwania, drugi natomiast posiada również możność nie zawierania w ogóle małżeństwa[73]
.

[9] Jeśli według Pisma św. ci, którzy żyjąc w małżeństwie z pogańską osobą odnajdują wiarę, dlatego nie są splamieni, ponieważ przez łączność z nimi również inni zostają uświęceni, wtedy bez wątpienia ci, którzy przed małżeństwem zastali uświęceni, nie mogą uświęcić niechrześcijańskiego ciała, skoro do tego nie zostali wezwani. Łaska zaś Boża uświęca to, co zastaje. Stąd nieczyste jest to, czego nie można uświęcić; co jest nieczyste, nie ma udziału w świętości[74]
, chyba że po to, by ją sobą kalać i uśmiercać.

III. [1] Jeśli tak się rzeczy mają, to należy stwierdzić, że wierzący, którzy poddają się pogańskim obrzędom ślubnym, są winni pożycia nieprawego i powinni być wyłączeni z jakiegokolwiek udziału we wspólnocie braterskiej; zgodnie z wolą Apostoła, kóry mówi: „z takim nawet nie siadajcie wspólnie do posiłku”[75]
. Czyż może w owym dniu przed trybunał Pana przedłożymy dokument ślubny i będziemy twierdzić, że małżeństwo, które sam Pan odrzucił,  zawarto zgodnie z obrzędem? Czyż nie jest cudzołóstwem takie małżeństwo, które zostało zakazane, nie jest ono pożyciem nieprawym? Czyż dopuszczenie osoby z zewnątrz mniej narusza świątynię Bożą?[76]
Mniej mieszają się członki Chrystusa z członkami cudzołożnicy?[77]
Obym wiedział o tym, że nie należymy do siebie, lecz zostaliśmy wykupieni[78]
. Wykupieni? Jaką zapłatą? Krwią Boga[79]
. Gdy więc bezcześcimy nasze ciało, to najpierw ją bezcześcimy.

[2] Czego więc pragnie taki człowiek, który twierdzi, ze zawarcie małżeństwa z osobą niechrześcijańską jest wprawdzie wykroczeniem, ale niezbyt wielkim, o ile tylko wykluczy się nieprawość wobec ciała należącego do Pana? Każde dobrowolne wykroczenie wobec Pana jest ciężkie; im większa bowiem była łatwość uniknięcia go, tym cięższa jest wina, którą powoduje zbrodnicza zatwardziałość.

[3] Przedstawmy teraz inne niebezpieczeństwa i zranienia zagrażające wierze, które – jak wspomniałem – Apostoł przewidział. Są one bardzo uciążliwe nie tylko dla ciała, co raczej dla samego ducha. Któż  bowiem wątpiłby, że wiara przez kontakt z niewierzącą osobą staje się słabsza każdego dnia? „Wskutek złych rozmów psują się dobre obyczaje”[80]
; a tym bardziej bliska, osobista zażyłość. Każda wierząca kobieta winna swoje myśli do Boga kierować.

[4] A jak można służyć dwom panom, Bogu i mężowi, a do tego poganinowi?[81]
. Kiedy żona chce podobać się poganinowi, postępowanie jej będzie pogańskie: wygląd zewnętrzny, strój, sposób bycia przybiorą formę świecką, pieszczoty staną się nieprzyzwoite, a sekrety małżeńskie splamione. Powinność małżeńska zaś utraci spokój i umiar, jakie widoczne są w zachowaniu świętych, którzy spełniają z szacunkiem swoje obowiązki małżeńskie, mając na względzie samą ich potrzebę, jak gdyby to czynili przed obliczem Boga.

IV. [1] Lecz niech przekona się, jak może spełniać obowiązki wobec męża, bo wobec Pana z pewnością nie zdoła wywiązać się z tego, co nakazuje Jego nauczanie, mając bowiem przy swoim boku sługę diabła, pełnomocnika swego pana dla utrudniania wierzącym wypełnianie zajęć i obowiązków: jeśli trzeba iść na Eucharystię stacyjną[82]
, mąż w przeddzień umawia się na kąpiel; jeśli należy zachowywać posty, mąż urządza tego dnia ucztę; jeśli trzeba wyjść, nigdy bardziej nie spotykają cię obowiązki wobec rodziny.

[2] Któż bowiem pozwoliłby swojej żonie, by, nawiedzając braci, krążyła po nieznanych i biedniejszych domach? Kto, gdy przychodzi czas z powodu nocnych zebrań, chętnie zniesie oddalenie małżonki od swego boku? Któż wreszcie wytrzyma to, że w uroczystość Paschy spędza noc poza domem? Kto bez podejrzliwości pozwoli jej pójść na zniesławianą ucztę Pana? Kto pozwoli jej ukradkiem chodzić do więzienia, ażeby całować kajdany męczenników?

[3] Kto pozwoli spotkać się z kimś ze współbraci, by przekazać pocałunek;  ofiarować wodę nogom świętych;  zabiegać o zdobycie nieco pokarmów i napojów, i tylko o tym myśleć? Jeśli współbrat podróżując przybędzie, jaką gościnę znajdzie w obcym domu? Czy zostanie on hojnie obdarowany, skoro piwnice i spiżarnia są zamknięte?

V. [1] Niektórzy wprawdzie cierpliwie znoszą nasze wymagania i nie przeszkadzają sobie nawzajem. Wtedy błędem jest to, że poganie znają nasze obowiązki, że my znajdujemy się pod wpływem świadomości niesprawiedliwych, i że jeśli coś czynimy, jest to wynikiem ich dobrej woli. Nie może nie widzieć ten, kto coś znosi, albo jeżeli się przed nim coś ukrywa, ponieważ tego nie znosi, to ktoś się go obawia. Skoro więc Pismo obie możliwości zaleca[83]
, żeby tak być zajętym Panem, by nie wtajemniczać w to kogoś drugiego, jak też by nie obciążać siebie samego, to nie ma żadnej różnicy, w jaką stronę się odchylisz: czy do wtajemniczenia małżonka, jeżeli mianowicie ten jest cierpliwy, czy dla własnego obciążenia, jeżeli ten mianowicie Ne jest taki i stąd trzeba stronić od niego.

[2] „Nie rzucajcie waszych pereł przed świnie –  rzekł – by ich nie podeptały nogami, i obróciwszy się, was nie poszarpały”[84]
. Owe wasze perły to także znamiona codziennego obcowania [z Panem]. Im bardziej będziesz starała się je ukryć, tym bardziej uczynisz je podejrzanymi i ponętniejszymi dla pogańskiej ciekawości.

[3] Czy pozostaniesz niezauważona, gdy swe łoże, swe ciało znaczysz [znakiem krzyża], gdy nieczyste [demony]  odpędzasz dmuchaniem[85]
, gdy do modlitwy także w nocy wstajesz? Czyż nie będzie się komuś zdawać, że uprawiasz magię? Nie będzie wiedział twój mąż co  potajemnie przed wszelkim innym pokarmem spożywasz?[86]
A jeśli będzie wiedział, że to chleb, czy uwierzy, że nie jest tym, co się o nim opowiada?

[4] A nawet jeśli by ktoś nie znał tych [pogłosek], czy zniesie tak po prostu, bez wymawiania, bez podejrzliwości, że to chleb, a nie trucizna? Niektórzy znoszą, ale po to, by uciskać, by  wyśmiewać się z takich kobiet, które kontynuują przestrzeganie swych tajemnych spraw [narażając dom], jak wierzą, na niebezpieczeństwo. A jeśliby doznali jakiej szkody znosząc – wiano oskarżanych jest skuteczną zapłatą za milczenie, gdy mianowicie podejrzliwi chcą dochodzić swych praw przed władzami.

Wiele [kobiet] nie wzięło tego pod uwagę w swych planach, aż poniosły stratę na majątku lub straciły wiarę.

VI. [1] Przebywa Służebnica Boża z cudzymi bogami domowego ogniska, i gdy oddaje się wszelką cześć demonom, wszelkie obochodzi się święta królów, na nowy rok, nowy miesiąc – pośród nich będzie chodzić w zapachu kadzidła?

I wyjdzie z drzwi ozdobionych wieńcami i światłami, jakby z nowej siedziby publicznej rozpusty, będzie z mężem ucztować  na zebraniach towarzyskich i w zajazdach?

I zdarzy się, że usłuży niegodziwym, chociaż niegdyś zwykła była usługiwać świętym. Czy nie dostrzeże tu sądu ku potępieniu – te rzeczy zachowując, które sama miała rozsądzać?[87]
Z czyjej ręki będzie pragnąć [otrzymywać]? W czyim kielichu będzie miała udział? Jakie pieśni współmałżonek jej zaśpiewa, albo ona małżonkowi?

[2] Usłyszy doprawdy, usłyszy: coś ze sceny, coś z karczmy, coś z gehenny. Gdzie pamięć o Bogu? Gdzie wzywanie  Chrystusa? Gdzie zarzewie wiary, kóre niesie Pismo Święte? Gdzie wytchnienie Ducha? Gdzie Boże błogosławieństwo? Wszystko zewnętrzne, wszystko wrogie, wszystko potępione, przysłane przez złego dla zniweczenia zbawienia.

VII. [1] Jeżeli te rzeczy przydarzą się tym, którzy przystąpili do wiary żyjąc w małżeństwie pogańskim,wybacza się im: zostali przecież pochwyceni przez Boga w takim związku i mają polecenie wytrwać w nim i uświęcać się, i otrzymują nadzieję nagrody[88]
. Jeśli więc takie małżeństwo Bóg potwierdza, dlaczego nie miałby i darować im  pomyślności tak, by nie byli dręczeni przez utrapienia i uciski, i trudności, i rzeczy nieczyste – skoro mają nad sobą opiekę ze strony łaski Bożej?

[2] Albowiem dzięki okazanemu zmiłowaniu, współmałżonek wezwany z pogaństwa do [zachowywania] cnoty niebiańskiej, staje się przyczyną bojaźni [Bożej] u pogańskiego współmałżonka, dlatego mniej on przeszkadza, mniej dokucza, mniej śledzi. Wyczuwa wielkie rzeczy[89]
, dostrzega dowody, wie, że [jego współmałżonek] stał się lepszy; w ten sposób i on zostaje wybielony przez bojaźń. Tak łatwiej pozyskiwani są ci, którzy doświadczyli w swym życiu widzialnego działania łaski Bożej.

[3] Czymś innym zaś jest dobrowolne świadome zniżenie się do spraw zakazanych. Co nie podoba się Panu, zapewne obraża Pana i jest podsuwane z pewnością przez zło. Znakiem tego jest to, że samym ubiegającym się podoba się imię chrześcijan. Dlatego spotyka się, że  te, które się takich nie brzydzą, są tępione, porywane, oddalane od wiary. Masz więc powód, by nie wątpić w to, że nigdy nie kończy się pomyślnie małżeństwo tego rodzaju, gdy jest skojarzone przez zło, a przez Pana zaś zostało potępione.

VIII. [1] Jako rzeczywiści badacze Bożych postanowień zbadajmy jeszcze to zagadnienie od strony prawnej. Czy również u pogan wszyscy panowie bardzo srodzy i utrzymujący karność i porządek nie zakazują swoim niewolnikom zawierać małżeństwa poza domem[90]
? Naturalnie po to, by nie wpadli w rozpustę, nie zaniedbali swoich obowiązków i ażeby nie wyjawiali spraw pańskich ludziom, którzy nie należą do familii. Czy prócz  tego nie uważali oni jeszcze, że takie osoby, które mimo wezwania ze strony właściciela dalej żyją z obcym niewolnikiem, powinno się uważać za popadłe w niewolę[91]
?

[2] Czy porządek i prawo tej ziemi mogą być surowsze niż niebieskie przepisy? Wprawdzie poganki, które złączyły się z obcymi niewolnikami, utraciły swoją wolność, natomiast ludzie, którzy należą do nas, łączą się ze sługami diabła i dalej pozostają w swoim stanie. Oni oczywiście powiedzą, ze Pan nie przekazał imprez swego Apostoła żadnego wezwania. Pomogę wskazać jako powód takiej głupoty? Nic innego jak słabość wiary, która zawsze skłonna jest do pożądania uciech światowych.

[3] To wprawdzie najczęściej spotyka się u ludzi bogatszych. Albowiem im bogatsza jest jakaś kobieta i im więcej dumna jest z tytułu matrony, tym przestronniejszego domu domaga się dla swoich zaszczytów jako areny, na której może ukazać się jej ambicja. Dla takich osób kościoły są za brudne. Trudno jest kobiecie bogatej przebywać w domu Bożym, a jeśli jakaś tam się znajdzie, trudno jest jej wytrwać w celibacie. Cóż więc mają czynić? Od kogo jeśli nie od diabła mogą one wyprosić takiego męża, który jest w stanie utrzymać lektykę, mulice fryzjerów, sprowadzanych z zagranicy? Chrześcijanin, jeśli nawet będzie bogaty, zapewne nie dostarczy tego swojej żonie.

[4] Przypomnij sobie, proszę, przykłady postępowania pogan. Wiele kobiet, szlachetnie urodzonych i do tego bardzo bogatych, łączy się z prostymi i biednymi mężczyznami, ponieważ związek z nimi zapewnił im albo zbytek albo całkowitą swobodę. Niektóre zawierają małżeństwa ze swoimi wyzwoleńcami, nie zwracając na opinię publiczną, byleby tylko miały mężów, ze strony których nie będą obawiały się ograniczenia własnej swobody. Wierząca chrześcijanka wstydzi się poślubić człowieka wierzącego lecz od niej uboższego, jako że ona uchodziłaby za bogatszą przy ubogim mężu.

[5] Albowiem jeśli ubodzy posiadają królestwo niebieskie[92]
, a nie bogaci, to bogaty więcej znajdzie w biednym. Otrzyma on większy posag z dóbr tego, który w Bogu jest bogaty. Oby na ziemi równa była jemu ta, która być może w niebie taką nie będzie.

Czy trzeba zatem powątpiewać i badać, jak też zastanawiać się nad tym, żeby ten, komu Bóg powierzył swoje bogactwa, mógł wnieść odpowiedni posag?

[6] Jak uda nam się opowiedzieć szczęście takiego małżeństwa, które Kościół łączy, wzmacnia ofiara i pieczętuje  błogosławieństwo, aniołowie ogłaszają – zyskuje aprobatę Ojca? Albowiem i ziemskie dzieci bez zgody ojcowskiej nie  biorą ślubu zgodnie z obrzędem i prawem.

[7] Jakież to jarzmo dwojga wierzących: jedna nadzieja, jedno poświęcenie, jedna nauka, ta sama służba. Oboje braćmi, oboje współsługami; nie ma różnicy w duchu i ciele, jako że prawdziwie dwoje są w jednym ciele[93]
. Gdzie jedno ciało, tam i jeden duch: razem modlą się, razem padają na twarz [przed Bogiem], razem odbywają posty; jeden drugiego nauczając, jeden drugiego zachęcając,  jeden drugiego podtrzymując.

[8] Oboje razem są w Kościele Bożym, razem na uczcie Bożej[94]
, razem w uciskach, w prześladowaniach i chwilach wytchnienia. Żadne nie chowa nic przed drugim, żadne nie unika drugiego, żadne nie jest ciężarem dla drugiego.

W wolności nawiedza się chorego, wspiera się potrzebującego. Jałmużny udziela się bez napięcia, ofiary bez niepokoju, codzienne praktykowanie [wiary] nie doznaje przeszkód. Nie ukradkiem czyni się znak krzyża, radość nie jest trwożliwa, a błogosławieństwo nieme.

Psalmy i hymny rozbrzmiewają między obojgiem, nawzajem się umacniają, by każde lepiej śpiewało swemu Panu. Chrystus widząc i słysząc raduje się. Posyła im swój pokój. Gdzie dwoje, tam i On (por. Mt 18,20); a gdzie On, tam też nie ma i złego.

[9] Te zatem rzeczy należy rozumieć w zwięzłym słowie, które Apostoł nam pozostawił. Kieruj się nimi, gdy zajdzie potrzeba. Niech pomogą Ci nie iść za przykładem niektórych. Wierzącym nie wolno poślubiać  inaczej; a jeśliby nawet było wolno, nie warto.

Tj. umowa małżeńska  (tabulae, -arum).

Legatum, -i; rozporządzenie testamentalne odnośnie do podziału pozostałych po zmarłym dóbr.

Por. Hbr 9,15; 1P 1,4.

Por. Jud  25 (por. Ga 1,5; Ap  4,10).

Por. Mt  22,30 (por.  Mk 12,25;  Łk 20,35).

Por. Mt  22,23-30.

Por. Mt  22,28

Por. Rdz 1,28; 2,24.

Por. Ga 4,22-28.

Por. Rz 5,20.

Por. Rz 2,29.

Por. Dz 2,17; por. 2 Tm 3,1; por. 2 P 3,3; por. 1 Kor 7.

Polemika z poglądami gnostyckimi.

Por. Rdz 2,24; por. Mt 19,5.6.

Por. 1 Kor  7,1.2; 7,25.26.

Por. 1 Kor 7,9

Por. Mt 23,24.

Tekst zepsuty.

Por. 1 Kor 9,24.

Por. Flp 3,13

Por. 1 Kor 12,31; por. Hbr 10,34.

Por. 1 Kor 7,35.

Por. 1 kor 7,34

Por. 1 Kor 7,7

Por. Mt 26,41; Mk 14,38.

Por. Tamże.

Por. 1 Kor 15,40.41.

Por. Tt 2,12.

Por. Flp 4,3.

Por. Ps 1,2.

Por. Hbr 5,7.

Por. Mt 6,28; Łk 12,24.

Por. Mt 6,34 (por. Mt 6,32).

Por. 2 kor 6,10.

Por. 1 Kor 15,40.

Por. 2.kor 5,8; Flp 1,23.

Rozkładowi życia rodzinnego w Rzymie za Augusta miała zaradzić zarówno lex de adulteriis prohibendis, która wyznaczała surowe kary za cudzołóstwo, jak równocześnie z nią uchwalona  lex de maritandis ordinibus, która nakładała na stan rycerski i senatorski obowiązek zawierania małżeństw oraz przewidywała pierwszeństwo w karierze politycznej dla ojców licznych rodzin. Ten sam cel miała ustawa  Papia Poppaea z r. 9 p.Ch.

Por. Mt 24,19; Mk 13,17; Łk 21 23.

Por. 1 kor 15,52 (por. 1 tes 4,16).

Por. Łk 17,27.28.

1 Kor 7,29.

Por.1 Kor 7,5.

Westalkami zostawały dziewczynki w wieku od 6 do 10 lat z najznakomitszych rodów rzymskich, wybrane przez najwyższego kapłana. Westalki obowiązane były dochować ślubu czystości; przebywały  w służbie bogini Westy przez 30 lat, a potem mogły wrócić do Rodzim lub wyjść za mąż. Do obowiązków westalek należało pilnowanie świętego ognia, składanie ofiar, utrzymywanie porządku w świątyni. Za niedopilnowanie ognia westalkę pełniącą służbę w świątyni karano chłostą, za złamanie ślubu czystości – karą śmierci przez zamurowanie żywcem w grobie.

Junona, utożsamiana przez Rzymian z grecką Herą, żoną Jowisza, była opiekunką małżeństw i rodzin, dziewcząt, kobiet i rodzących matek.

Pytia, wieszczka i kapłanka Apollona w Delfach, początkowo była wybierana z młodych dziewcząt, z czasem jednak tę funkcje pełniła kobieta pięćdziesięcioletnia, wybierana z najszlachetniejszych rodzin; lecz i wtedy zachowywano zwyczaj ubierania Pytii w czasie pełnienia jej obowiązków w suknie dziewczęce. Według tradycji w trans wieszczy miały wprowadzać ją wyziewy skalne, wydobywające się ze szczeliny, ukrytej w sanktuarium lub w podziemiu świątyni Apollona.

Cerera, italska bogini urodzajów, utożsamiana z grecką Demeter, była szczególnie czczona 12 kwietnia tzw. święto Cerealia lub Ceriales – na pamiątkę powrotu Prozerpiny, córki Cerery, na ziemię. Niewiasty w białych szatach i wieńcach z kłosów ofiarowywały w świątyni pierwsze snopki żniwne.

Por. Mt 10,29.

Por. 1 Kor 7,27.

Por. 1 Kor 7,28

Por.  Tamże.

Por. 1 Tm 3,2.12; Tt  1,6.

Por. 1 Tm 5,9.

Tytuł cesarski: pontifex maximus, przejęty następnie przez papieży.

Iz 1,17.

1 Kor 15,33. W oryginale greckim: ομιλίαι  (homiliai) – towarzystwo. Polski przekład tłumaczy jako rozmowy.

Flp 3,19.

1 Kor 7,7.

1 kor 7,39.

1 Kor 7,12-14.

1 Kor 7,12-14.

Por. 1 Kor 7,15.

Por.  1 kor 7,16.

1 Kor 7,17.

1 Kor 7,39.

Por. Tamże.

Por. 1 Kor 7,8.

Por. 1 Kor 7,7.

Por. 1 Kor 7,39.

1Kor  7,39.

Por. 1 Kor 7,10.

Por. Tamże.

Por. Mt 5,32.

Por.1 Kor 7,14.

Por. Ef 5,5; 1 Tes 4,7.

Por. 1 Kor 5,11

Por. 1 Kor 3,16.17.

Por. 1 Kor  6,15.

Por. 1 Kor 6,19.20

Por. 1 P 1,19

1 Kor 15,33.

Por. Mt 6,24;  Łk 16,13.

Por. J. Mieczkowski, Rzymska liturgia stacyjna, RBiL 65 (2012) nr 1.

Por. 1 Kor 12,29.

Mt 7,6

Starożytny gest egzorcymujący.

Tj. Eucharystia.

Por. 1 Kor 2, 15; 6,2.

Por. 1 Kor 7,11-16..

Por. Dz 2,11..

W okresie cesarstwa zachodzą zmiany w sytuacji prawnej niewolników w Rzymie. W stosunki między panem a niewolnikiem wkracza państwo odbierając właścicielowi prawo życia i śmierci. Niewolnik źle traktowany może domagać się sprzedania komu innemu. Zostaje zagwarantowane niewolnikom prawo do rzeczy, które nabyli w okresie niewoli, dochodzi również do faktycznego uznania związków małżeńskich.

W Rzymie konkubinat nie był uważany za prawne małżeństwo, chociaż traktowano taki związek za trwałe połączenie mężczyzny i kobiety. August uznał konkubinat za formę prawnego związku pomiędzy osobami nie mogącymi z powodu różnic stanowych zawrzeć związku małżeńskiego.

Por. Mt 5,3.

Por. Rdz 2,24; Mt 19,6; 1 Kor 6,16.

Tj. na uczcie Eucharystycznej.

Table of Contents

- Księga pierwsza
- Księga druga
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48